Powstanie w getcie warszawskim było heroicznym, choć skazanym na klęskę zrywem żydowskich bojowników przeciwko nazistowskim oprawcom. Niemieckie zbrodnie podczas tych walk osiągnęły niewyobrażalny poziom bestialstwa, stając się jednym z najbardziej ponurych rozdziałów II wojny światowej.

Kontekst historyczny i geneza powstania

Getto warszawskie, utworzone przez Niemców w 1940 roku, było największym gettem żydowskim w okupowanej Europie. W szczytowym momencie przebywało w nim około 460 tysięcy osób, stłoczonych na niewielkim obszarze o powierzchni zaledwie 3,14 km² . Warunki życia w getcie były katastrofalne – głód, choroby i niemieckie represje dziesiątkowały ludność.

Kluczowym momentem była tzw. Wielka Akcja Likwidacyjna, rozpoczęta 22 lipca 1942 roku, podczas której do obozu zagłady w Treblince wywieziono około 300 tysięcy Żydów. W odpowiedzi na te wydarzenia w getcie powstały organizacje zbrojne – Żydowska Organizacja Bojowa (ŻOB) pod dowództwem Mordechaja Anielewicza i Żydowski Związek Wojskowy (ŻZW).

Niemieckie zbrodnie podczas powstania

1. Celowe palenie getta i masowe mordy

Heinrich Himmler, dowódca SS, wydał rozkaz całkowitego zniszczenia getta i wymordowania jego mieszkańców. 23 kwietnia 1943 roku Jürgen Stroop, nowy dowódca niemieckich sił tłumiących powstanie, zarządził systematyczne podpalanie całej dzielnicy. W swoim raporcie Stroop pisał: „zdecydowałem się teraz na całkowite zniszczenie żydowskiej dzielnicy mieszkaniowej przez spalenie wszystkich bloków mieszkalnych” .

Niemcy używali miotaczy ognia i materiałów zapalających, by wypędzić ukrywających się Żydów z bunkrów i schronów. Jak relacjonował ocalały Marian Berland: „Ludzie ostatnim wysiłkiem pragnął się ratować, choćby o chwilę przedłużyć życie. Szturmują jeszcze kilka razy do wyjścia, ale bezskutecznie. Fale gazu odrzucają ich z powrotem” .

2. Gazowanie bunkrów i masowe egzekucje

Niemcy stosowali różne metody eksterminacji, w tym gazowanie bunkrów. Świadek Marian Berland opisywał: „Po pomieszczeniu zaczął rozchodzić się słodkawy, duszący gaz. Rozpętało się piekło”. Po wypędzeniu ludzi z bunkrów Niemcy często rozstrzeliwali ich na miejscu lub wysyłali do obozów zagłady.

Według raportu Stroopa, podczas powstania zabito lub schwytano co najmniej 56 065 Żydów. Straty niemieckie według tego samego raportu wyniosły zaledwie 16 zabitych i 90 rannych, co najprawdopodobniej było znacznym zaniżeniem.

3. Okrucieństwo żołnierzy i policyjnych formacji

Do tłumienia powstania Niemcy skierowali oddziały SS, policji oraz tzw. Trawnikimänner – wartowników pochodzenia głównie ukraińskiego. Ich zachowanie przekraczało wszelkie wyobrażenia o ludzkim okrucieństwie. Berland wspominał: „Oficer się śmieje, zadowolony, dziękuje za dobre wykonanie zadania. Żołnierze z radości klepią jeden drugiego po plecach. […] Cóż to za ludzie? To jakieś bestie przebrane w ludzkie szaty”.

Niemieccy żołnierze nie tylko mordowali, ale także rabowali ofiary i upokarzali je przed śmiercią. Berland relacjonował: „Nakazali Żydom oddać wszystkie precjoza i walutę. Zastraszony tłum posłusznie wypełnił nimi wiadro i hełm”.

4. Likwidacja szpitali i instytucji opiekuńczych

Niemcy nie oszczędzali nawet chorych i dzieci. W trakcie powstania zlikwidowano wszystkie szpitale i domy opieki w getcie. Symbolicznym wydarzeniem było zamordowanie Janusza Korczaka i jego wychowanków z Domu Sierot, którzy zostali wywiezieni do Treblinki podczas wcześniejszej akcji likwidacyjne.

5. Systematyczne niszczenie dzielnicy żydowskiej

Po stłumieniu powstania Niemcy kontynuowali dzieło zniszczenia. 16 maja 1943 roku, na znak „zwycięstwa”, wysadzili Wielką Synagogę przy ulicy Tłomackie. Stroop mógł wtedy donieść Himmlerowi: „Nie istnieje już dzielnica żydowska w Warszawie!”.

Sprawcy zbrodni

Głównymi odpowiedzialnymi za zbrodnie byli:

• Jürgen Stroop – SS-Brigadeführer, który osobiście nadzorował tłumienie powstania i przygotował szczegółowy raport o jego likwidacji
• Ferdinand von Sammern-Frankenegg – początkowy dowódca operacji, odpowiedzialny za wcześniejsze deportacje
• Oddziały SS, policji i kolaboracyjne formacje złożone z Ukraińców (Trawnikimänner)

Stroop, który po wojnie został osądzony i stracony w Warszawie w 1952 roku, w swoich zeznaniach próbował bagatelizować skalę zbrodni, twierdząc że jego oddziały działały „zgodnie z prawem”.

Podsumowanie

Powstanie w getcie warszawskim i towarzyszące mu niemieckie zbrodnie stanowią jeden z najbardziej wstrząsających przykładów nazistowskiego ludobójstwa niemców. Mimo heroicznego oporu kilkuset słabo uzbrojonych bojowników, Niemcy z zimną krwią wymordowali dziesiątki tysięcy ludzi, systematycznie niszcząc całą dzielnicę. Te wydarzenia pozostają wiecznym świadectwem zarówno niemieckiego okrucieństwa, jak i żydowskiego męstwa w obliczu zagłady.